Prve drzavne tvorevine nastale su na starom Istoku i logicno je da su bas te drzave mesto na kome su i nastali prvi pisani pravni izvori, posto su ova dva pojma “drzava” i “pravo” tesko razdvojiva. Sa prostora Mesopotamije poticu prvi takvi pisani zbornici prava, koji su delimicno sacuvani i danas. Pisani su klinastim pismom na glinenim plocicama i ostavljani na suncu da se osuse. Smatram da je njihov sadrzaj fascinantan, naravno podrazumevajuci njihov stepen pravnog razvoja i uzimajuci u obzir vreme kada su nastali. Ovi kodeksi pored krivicnog prava sadrze i svojinske i obligacione odnose, regulisu niz komplikovanih i gradjansko pravnih odnosa i najinteresantnije… uz veliko odvajanje od religije. Uglavnom se u njihovom uvodu istice bozansko poreklo zakona. Ono sto je najvise privuklo moju paznju je cinjenica da su ovi zakonici (Ur-Namu nastao oko 2100. pre nove ere, Lipit Istar iz oko 1900. pre n.e., Esnunski oko 1720. pre n.e., Hamurabijev oko 1680. ili 1750. pre n.e.) sto se tice stepena pravnog razvoja, razvijeniji od mnogih zakonika nastalih pocetkom Srednjeg veka (franacki Salijski zakonik, engleski Etelbertov zakonik, germanski Ripuarski zakonik, Bavarski itd.). Engleski pravni istoricar Dajmond je u XX veku dao podelu prvih zakona pisanog prava na osnovu njihovog stepena pravne razvijenosti, a ne na hronoloskom osnovu. Podelio ih je u tri grupe: Rani kodeksi, Srednji kodeksi i Kasni kodeksi. Kasni kodeksi pokazuju najvisi stepen pravnog razvoja i tu je uvrstio navedene ( Ur-Namu, Lipit Istar, Esnunski, Hamurabijev i Asisrski i takodje najstariji sacuvani zakonik iz evrope-grcki Gortinski iz V veka pre nove ere). Ranim i srednjim kodeksima pripadju navedeni kodeksi sa pocetka Srednjeg veka. Veoma je interesantno to sto su ti zakonici (sa obzirom na vreme kada su nastali, u kom stepenu razvijenosti drustva, ekonomije, u kakvom okruzenju itd.) “razvijeniji” od mnogo kasnijih zakonika, npr. onih navedenih nastalih na pocetku Srednjeg veka. Zasto su oni i iz kog razloga pravno razvijeniji od ovih “starijih”, sta je to uticalo na donosioce ovih zakona da ih sacine tako? Sigurno nije zato sto su tada ljudi, odnosno zakonodavci, bili “pametniji” od ovih sa pocetka Srednjeg veka. Moguce da je to zbog nuznosti, odnosno velike potrebe da se tamo gde su obicaji bili sporni, neregulisani, nisu bili opste prihvaceni ili jasni, ili nisu davali adekvatno resenje, popune praznine u tom starom pravu – sto je prouzrokovalo da zakonodavac donese takvo resenje kojim su obuhvaceni mnogo siri pravni odnosi, a ne samo krivicna dela i njihovo sankcionisanje, kao sto je slucaj kod navedenih “Ranih kodeksa”(Salijski zakonik, Etelbertov zakonik itd.). Ili se nesto moze zakljuciti iz onoga sto je navodjeno u uvodu npr. u Ur-Namu zakoniku- da su namere zakonodavca da posebno ocisti zemlju od otimaca, varalica i podmitljivaca, da spreci da “sirotinja bude zrtva bogatih”, “da udovica ne padne u ruke mocniku”? Zeleo bih da vidim ostala misljenja. Ponavljam da pri ovakvom tumacenju ne smemo gubiti iz vida vreme kada su ovi zakonici nastali i razvijenost (ustvari bolje je reci nerazvijenost) drustvenih i ekomskih odnosa u tim starim orijentalnim zajednicama. Opet, na pocetku Srednjeg veka su ovakvi odnosi bili na zavidno visem i razvijenijem nivou. Smatram da su ovi stari, odnosno prvi pisani zakonici, sami po sebi zapanjujuci i nije ni cudno sto su toliko proucavani od vremena njihovog otkrica pa do danas. Nastali pre oko cetiri hiljde godina oni su jedna od osnovnih oblasti proucavanja Uporedne pravne tradicije, a i neki od njih predstavljaju pravu enigmu i savremenim istoricarima prava.
Maricic Strahinja 07-509
